Spojrzenie na podręcznik jako narzędzie pracy umysłowej ucznia wymaga przekroczenia granicy między wymogami akademickiej a szkolnej dydaktyki. Należy brać pod uwagę zobowiązania autorów podręczników wobec szkolnych programów nauczania, a również wobec szczególnych adresatów książki – ucznia, dojrzewającego dopiero do świadomego uczestnictwa w kulturze i życiu społecznym, oraz nauczyciela, który ma wspomagać jego rozwój. Formułowanie opinii, gdy bierzemy pod uwagę podręczniki liceum z tej perspektywy musi uwzględniać wiele kryteriów dodatkowych: zgodność informacji podręcznika z podstawami programowymi nauczania przedmiotu, realizacja programowych zadań szkoły i celów kształcenia. Istotne jest jak podręcznik wprowadza uczniów w metodologię naukowego poznawania oraz dodatkowo artystycznego opisu przeszłości i współczesności; jak służy planowaniu świadomego, krytycznego odbioru dzieł kultury oraz dodatkowo umiejętności interpretowania dzieł i zachowań ludzkich w kontekstach historycznych, kulturowych, filozoficznych, własnych; czy stwarza sytuacje stymulujące wymianę poglądów, potrzebę komunikowania. Problem ten rysuje się bardzo podobnie zarówno jeżeli chodzi o podręczniki do nauczania wczesnoszkolnego jak i kształcenia licealnego, bez względu na to czy bierzemy pod uwagę podręcznik wesoła szkoła i przyjaciele ¹ edukacja wczesnoszkolna. klasa 2. box dla ucznia czy podręczniki, w których najważniejszą rolę odgrywają teksty teoretycznoliterackie ³. W podręcznikach zdecydowanie wyraźniejsza jest postać ucznia, który próbuje uniknąć swoich obowiązków, ponieważ punkt ciężkości został przesunięty na zabawy z kolegami. W gronie postaw nauczycieli uwidacznia się pewna typizacja, na którą wpływ ma stosunek nauczyciela do uczniów. Podręczniki szkolne przedstawiają nauczycieli jako mężczyźni i kobiety konserwatywne i podstawowe, które już dawno zapomniały o przyjemności życia, albo jako nieudaczników czy mięczaków, najrzadziej jako ludzi niezwykłych, niestereotypowych, dbających o postęp wyobraźni ucznia, nielekceważących jego problemów. Na II i III etapie nauczania dominują teksty realistyczne, w znaczącej liczbie przypadków idealizujące wizerunek szkoły. Za mało jest tekstów, które ukazywałyby szkołę w innej konwencji, a takie zróżnicowanie umożliwiłoby patrzenie na nią z wielu perspektyw; wzbogacałoby osobowość ucznia, a lekcji języka polskiego nie ograniczałoby do powielania cudzych sądów czy przyswajania stereotypów myślowych. Wybór podręczników nie jest łatwym zadaniem, wyjątkowo, że prawie każdy sklep z podręcznikami szkolnymi oferuje ich całą masę. Oczywiście nie sugeruję tu, żeby tematyka szkolna była jednym z kryteriów wyboru, niemniej jednak warto byłoby zwrócić na nią uwagę, ażeby wyprodukować od samych podstaw kształcenia swoistą więź ucznia ze szkołą.